Kunst uitgelicht

Francisco Goya kan zonder enige twijfel een genie genoemd worden.

Aanvankelijk werkte Goya in Rococo-stijl met de typische pasteltinten en lieflijke onderwerpen die we ook zien bij de Franse Rococo- schilders zoals Watteau. Het opkomende Neo-Classicisme kon hem niet boeien. Stilaan werd de stijl van Goya vrijer en waren  Rembrandt en Velasquez de schilders die hij het meest bewonderde.

Goya moet met de Verlichte ideeën en de Franse revolutionairen hebben gesympathiseerd en niet met de Spaanse koning, die met enkele andere vorsten oorlog voerde tegen de jonge Franse Republiek. Toen de legers van Napoleon Spanje bezetten hoopte Goya dan ook op liberale hervormingen. Het wrede optreden van de Fransen deed deze hoop echter vervliegen en leidde tot een hevig volksverzet. Vele doeken en etsen van Goya uit die periode tonen ons een beeld van de onuitsprekelijke wreedheden die toen werden begaan.

Het beroemdste doek in deze reeks is“ De derde mei 1808”, één van de grootste meesterwerken uit de geschiedenis van de kunst. Burgers van Madrid, opstandelingen tegen de Fransen, worden in een schijnbaar eindeloze stroom voortgedreven naar een poel van licht en bloed waar ze geëxecuteerd worden. Het gebeuren speelt zich ’s nachts af  en de belichting door een laag geplaatste lantaarn geeft het geheel een lugubere sfeer. De Franse soldaten worden voorgesteld als een “oorlogsmachine”, een groep automaten, zonder gezicht, die blindelings hun taak uitvoeren, zonder stil te staan bij het feit dat de meeste burgers gewoon van de straat werden geplukt zonder dat ze persoonlijk iets hadden ondernomen tegen de Fransen. Dat feit weet Goya ook weer te geven door de meest opvallende man te schilderen in de houding van een gekruisigde, wat  bij ons onbewust de Christusfiguur oproept. Ook de keuze van wit voor het hemd suggereert zijn onschuld. Naast de centrale figuur wordt ook een Franciscaner monnik neer geschoten. Ook hier wil Goya ons wijzen op het absurde van deze executie die iedereen, zonder onderscheid, kon treffen. Het doek heeft de felle bewogenheid van veel godsdienstige werken. Maar deze martelaren sterven niet voor hun geloof maar voor de vrijheid, en hun beulen werken niet voor de duivel maar voor een politieke tiran. Met de helderziendheid van een genie heeft Goya hier een kunstwerk geschapen dat als een huiveringwekkend symbool van ons tijdperk kan worden beschouwd, een tijdperk waarin zo vaak mensen sneuvelden in hun strijd tegen tirannie.

Na de nederlaag van Napoleon werd in Spanje de monarchie hersteld wat een nieuwe golf van terreur meebracht. Na een zware ziekte werd Goya doof en werd hij steeds meer geplaagd door obsessies. Hij trok zich terug in zijn huis waarvan hij de kamermuren beschilderde met donkere taferelen, de zogenaamde “zwarte schilderingen”. Spreekwoorden, populaire zegswijzen, visioenen en mythologische taferelen waren aanleiding voor deze scènes maar hun betekenis blijft vaak onduidelijk. Met hun zwaarmoedige, afschuwelijk gewelddadige sfeer benaderen deze werken dicht het pessimisme van het latere Expressionisme.

In 1824 ging Goya vrijwillig in ballingschap. Hij stierf in Bordeaux in 1828.

Zijn grote invloed op de Romantiek wordt duidelijk door een gezegde van Delacroix:

”De ideale stijl is een combinatie van Michelangelo en Goya”.

Goya kan zonder twijfel gezien worden als één van de grote voorlopers van de moderne kunst en één van de grootste kunstenaars uit de geschiedenis van de kunst.

Lieve Mahieu

Bronnen:

JANSON (H.W.). History of Art. New York, 1995.

The Mitchell Beazley Library of Art. London, 1981.

Goya